Eenzaamheid in Nederland

REDACTIE SWYNK

Inhoudsopgave

Het aantal dat mensen dat zich eenzaam voelt is de laatste jaren toegenomen. Elke vier jaar worden deze cijfers gepubliceerd. Het artikel is gebaseerd op cijfers van het jaar 2020. Meer dan 1 miljoen Nederlanders voelen zich eenzaam en een op de 3 Nederlanders voelt zich gematigd eenzaam. Eenzaamheid komt ongeveer evenveel voor bij mannen en vrouwen in Nederland.

Wij van Swynk proberen je te voorzien van de juiste cijfers, zodat jij een beeld hebt van hoeveel mensen er eenzaam leven in Nederland. Hierbij is uitsluitend gebruik gemaakt van bronmateriaal van het CBS en het RIVM.

Wanneer ben je eenzaam?

Het voelen van eenzaamheid kan voor iedereen iets verschillen. In de kern is eenzaamheid dat je je niet verbonden voelt met andere mensen en een hechte relatie of emotionele band met andere personen mist. Wanneer je je eenzaam voelt haal je vaak negatieve emoties en gevoelens naar boven. Je wordt sneller geïrriteerd, je bent gevoelig voor veranderingen en bent verdrietig of angstig. Deze gevoelen gaan vaak gepaard met lichamelijke klachten (zoals snel moe worden) of psychische klachten.

Eenzaamheid voel je als jouw persoonlijke ervaring. De ene persoon heeft meer persoonlijk contact nodig dan een ander persoon. De een neemt genoegen met dertig vrienden en de andere persoon heeft liever een hechte band met drie vrienden. Dit verschilt dus enorm per persoon, waardoor het moeilijk is om te constateren door buitenstaanders. Jouw vrienden en familie zullen het niet zo snel constateren omdat het een persoonlijke ervaring is.

Zoals met veel persoonlijke problemen is het verstandig als je er over praat met andere. Dit kunnen je vrienden zijn, maar je kunt ook professionele hulp zoeken bij een medisch gespecialiseerd persoon. Zodra je met andere praat over jouw persoonlijke problemen geeft dit jou een gevoel van opluchting en kan je samen op zoek gaan naar de oplossing van het probleem.

Eenzaamheid: de cijfers

In deze paragraaf laten wij je de cijfers zien van eenzaamheid onder de Nederlandse bevolking verdeeld in 5 overzichtelijke grafieken.

Eenzaamheid naar geslacht 2020

Ongeveer 26% van de Nederlanders (15+ jaar en ouder) voelde zich in 2019 enigszins eenzaam. Bijna 10% in had sterke gevoelens van eenzaamheid. De andere 66% was niet eenzaam, zoals naar voren is gekomen in de enquête Sociale samenhang & Welzijn in 2019.

Een jaar later, in 2020, gaf bijna 50% (47%) van de volwassenen bevolking (18+ jaar) aan eenzaam te zijn. Van deze volwassenen is 36% gematigd eenzaam en 11% voelt zich ernstig eenzaam. Het gevoel van eenzaamheid komt heel iets vaker voor bij mannen dan bij het vrouwelijke geslacht, maar bij ernstige eenzaamheid zijn er bijna geen verschillen te constateren.

Eenzaamheid naar geslacht 2020
Bron: Gezondheidsmonitor Volwassenen en Ouderen 2020 GGD’en, CBS en RIVM.

Eenzaamheid naar leeftijd 2020

Vanaf 75 jaar is het percentage eenzamen hoger. Van alle mensen die ouder zijn dan 75+ voelt 56% zich eenzaam en 12% ernstig eenzaam. Ouderen van 85+voelen zich eenzamer dan ouderen van 75 tot en met 84 jaar. Van de 85-plussers voelt twee derde (66%) zich eenzaam en 14% zich ernstig eenzaam, bij 74-84 jarigen is dit 54% en 11%. Uit deze data blijkt dat onder 85-plussers relatief veel vrouwen eenzaam zijn (68%) in vergelijking met mannen van 85 jaar en ouder (63%). Een mogelijke verklaring daarvoor is dat oudere vrouwen vaker alleenstaand zijn dan oudere mannen.

eenzaamheid naar leeftijd 2020
Bron: Gezondheidsmonitor Volwassenen en Ouderen 2020 GGD’en, CBS en RIVM.

Eenzaamheid naar burgerlijke staat 2020

Onder gescheiden mensen en weduwen of weduwnaars voelen meer mensen zich eenzaam dan onder samenwonenden of ongehuwden. Meer dan 60% van de gescheiden mensen en weduwen of weduwnaars voelt zich eenzaam. Ernstige eenzaamheid komt meer voor bij gescheiden mensen (21%) dan bij weduwen of weduwnaars (17%). 

eenzaamheid naar burgerlijke staat 2020
Bron: Gezondheidsmonitor Volwassenen en Ouderen 2020 GGD’en, CBS en RIVM.

Eenzaamheid naar opleiding 2020

Onder laagopgeleiden komt meer ernstige eenzaamheid voor dan onder hoogopgeleiden. Van de laagopgeleiden boven de 18 jaar voelt 53% zich eenzaam, ten opzichte van 42% van de hoogopgeleiden.

eenzaamheid naar opleiding 2020
Bron: Gezondheidsmonitor Volwassenen en Ouderen 2020 GGD’en, CBS en RIVM.

Eenzaamheid naar inkomen 2016

De grafiek laat de cijfers over 2016 over eenzaamheid naar inkomensklasse zien. Eenzaamheid betreft matige en ernstige eenzaamheid. De resultaten zijn:

  • Eenzaamheid komt het meest voor bij mensen in de laagste inkomensklasse, dit geldt ook voor mannen en vrouwen afzonderlijk.
  • Het percentage mensen dat zich eenzaamheid voelt neemt af als de inkomensklasse hoger wordt. Vrouwen in de laagste inkomensklasse ervaren bijna twee keer zo vaak eenzaamheid als vrouwen in de hoogste inkomensklasse (61,0% versus 32,7%), ook bij mannen is dit bijna twee keer zo vaak (63,7% versus 35,2%).
eenzaamheid naar inkomen 2016
Bron: Gezondheidsmonitor Volwassenen en Ouderen 2020 GGD’en, CBS en RIVM.

Eenzaamheid per gemeente 2016

De kaart van Nederland laat per gemeente het percentage personen zien dat eenzaam is. Het kan dat de gemeentecijfers over eenzaamheid afwijken van cijfers op basis van de Gezondheidsmonitor 2016. Dit omdat ze volgens een andere methodiek berekend zijn.

Bron: RIVM (2016).

Is eenzaamheid erfelijk?

Britse wetenschappers hebben onderzoek gedaan onze 450.000 Britse proefpersonen om te bepalen of eenzaamheid erfelijk is. De deelnemers hadden niet alleen hun genetische informatie voor een groot onderzoeksproject verstrekt, maar ook diverse vragen beantwoord. Zij gaven onder meer aan hoe eenzaam zij zich in het dagelijks leven voelden, hoe vaak zij met andere mensen omgingen en de kwaliteit van deze ontmoetingen – hadden zij bijvoorbeeld een vriend die zij volledig in vertrouwen konden nemen? Op basis van deze gegevens onderzocht het onderzoeksteam: Was er een verband tussen de mate van eenzaamheid en bepaalde genvarianten?

Het antwoord was dat variaties op sommige punten in de genetische opmaak bleken inderdaad samen te hangen met een verhoogde vatbaarheid voor sociaal isolement. De onderzoekers identificeerden 15 van zulke genvarianten. Volgens hun berekeningen betekent dit dat deze genen maar liefst 4,2% van onze eenzaamheid bepalen – eenzaamheid lijkt dus op zijn minst gedeeltelijk erfelijk te zijn. Bovendien vonden de wetenschappers een aantal andere genvarianten die verband houden met deelname aan bepaalde sociale activiteiten: Gaat iemand bijvoorbeeld regelmatig naar de sportschool, sportclub, kroeg of kerk?

eenzaamheid in nederland

Heeft eenzaamheid een verband met obesitas?

De eenzaamheidsgenen reikt blijkbaar verbazend ver, zoals uit de evaluatie bleek. Deze biologische aanleg leek ook een effect te hebben op factoren als depressieve symptomen en zwaarlijvigheid. Het is echter ook denkbaar dat de overeenkomstige genen zwaarlijvigheid en depressie bevorderen, wat op zijn beurt tot eenzaamheid leidt. De resultaten suggereren dat er een genetisch verband is tussen sociaal isolement als mentale gezondheid. Al met al laat het onderzoek zien dat de studie een genetische basis voor eenzaamheid en gerelateerde gezondheidsuitkomsten biedt. Verdere studies zouden echter de correlaties die nu aan het licht zijn gebracht, moeten bevestigen – en nagaan of het inderdaad om oorzakelijke verbanden gaat.

eenzaamheid en obesitas

Heeft eenzaamheid ook positieve eigenschappen?

Je eenzaam voelen is gelukkig niet alleen maar negatief. Wanneer je je eenzaam voelt leer je bijvoorbeeld ook hoe je dit kan overwinnen door op zoek te gaan naar een oplossing. Daarnaast maakt eenzaamheid je onafhankelijker. Dit kan weer een positief effect hebben op jouw leven, zodat je niet afhankelijk bent van andere personen.

Hoe los je eenzaamheid op?

We kunnen op veel verschillende manieren contact houden met andere mensen. Vooral social media bieden hiertoe veel mogelijkheden. Via berichtdiensten zoals WhatsApp of Skype kunnen we niet alleen tekstberichten uitwisselen, maar ook foto’s, spraakberichten en zelfs via video met elkaar praten. Maar we mogen ook de klassieke brief of de telefoon niet vergeten, vooral voor medemensen die geen toegang hebben tot digitale media. Neem bewust de tijd om jouw contacten via deze kanalen te onderhouden. En misschien is deze nieuwe situatie ook een goede gelegenheid om een paar verwaarloosde relaties op te frissen en hen te vragen hoe zij met deze situatie omgaan.

Daarnaast kan je natuurlijk ook fysiek met andere personen afspreken. Denk bijvoorbeeld aan een app waarbij je in contact kan komen met jouw buurtgenoten. Je kan bijvoorbeeld voorstellen om te gaan wandelen of andere leuke activiteiten te doen. Ook kan je je aanmelden bij een sportclub bij jou in de buurt. Vraag bijvoorbeeld aan andere mensen of ze een keer met jou willen gaan sporten, zoals tennis, in de sportschool of bij het palet tennissen.

Tenslotte zijn er ook verschillende apps beschikbaar die personen bij elkaar kunnen brengen die op zoek zijn naar sociaal contact. Het is zeker de moeite waard om dit eens te proberen, zodat je in contact kan komen en leuke activiteiten kunt inplannen.

De weg uit de eenzaamheid begint bij jezelf. Als je denkt: “Ik voel me eenzaam”, probeer dan eerst je situatie objectief te bekijken. Alleen zijn betekent niet dat je eenzaam bent. Alleen zijn kan je ook helpen te ontspannen, rust te vinden en stress te verlichten. Begin weer belangstelling voor jezelf te krijgen. Vraag jezelf welke boeken je al lang wilt lezen, welke films je graag wilt zien, welke muziek je gelukkig maakt, welk eten je lekker vindt, van welke sporten je geniet, van welke landschappen of steden je houdt.

Activiteiten om te doen om je minder eenzaam te voelen

  • Maak jezelf gelukkig en vervul een wens die je altijd al had
  • Zoek een hobby die je leuk vindt of zoek een hobby nieuw leven in die je nooit meer doet.
  • Zorg goed voor jezelf en luister naar je behoeften.
  • Verwaarloos je persoonlijke hygiëne niet, eet gezond en beweeg regelmatig in de frisse lucht.
  • De zorg voor een dier kan veel voldoening geven. Maar neem alleen een huisdier als je er echt op lange termijn voor wilt zorgen.

Creëer structuur: oplossen eenzaamheid

Als de dagen eindeloos lijken voort te slepen, is het gevaar groot dat je in melancholie vervalt. Personen die dit meemaken voelen trekken zich terug, beginnen te piekeren en voelen zich eenzaam. Wat kun je aan deze eenzaamheid doen? Je moet je je zaakjes op orde krijgen en je dag structureren. Maak een gedetailleerd dag- en weekplan en probeer je daaraan te houden.

Spreek met mensen af die je lang niet meer hebt gesproken

Wat kun je doen als je alleen bent? In kleine stapjes kun je proberen weer met mensen in contact te komen. Vooral tijdens de coronacrisis, wanneer direct menselijk contact een tijdje moet worden verminderd, kun je goed gebruik maken van de technische communicatiemiddelen om je eenzaamheid te bestrijden:

Kijk in je telefoonboek of mobiele telefoon – met wie heb je al een tijdje niet meer gesproken? Bel je kennissen, (vroegere) vrienden en (indien beschikbaar) familieleden op en vraag hoe het met hen gaat. Wacht niet tot iemand contact met je opneemt! Als je hier bang voor bent, is een kort berichtje om te beginnen al voldoende.

Natuurlijk is er ook de mogelijkheid om mensen virtueel te ontmoeten, in sociale netwerken of chatgroepen kun je ideeën uitwisselen met mensen die je interesses en hobby’s delen.

Je moet je ervan bewust zijn dat virtuele uitwisseling geen vervanging kan zijn voor echte intermenselijke interacties en relaties. Als je vooral contacten op het internet onderhoudt, vergroot je zelfs het risico om op den duur eenzaam te worden.

Zelfs als je eenzaam bent is het een goed idee om naar andere wandelaars te glimlachen als je bijvoorbeeld aan het wandelen bent. Als je een glimlach terugkrijgt, kun je moed oppakken en een gesprek beginnen met mensen uit je dagelijks leven, zoals je buren – in het trappenhuis of over het tuinhek. Een paar woorden zijn vaak al genoeg om je op weg te helpen.

Je kunt gelijkgestemden ontmoeten, bijvoorbeeld in cursussen in het centrum voor volwassenenonderwijs of in sportgroepen, een nieuwe taal leren of je verder bekwamen in je interessegebied.

Eenzaamheid versus alleen zijn

Veel personen denken dat je eenzaam wordt door alleen te zijn, maar klopt dit wel? Kan je je bijvoorbeeld ook eenzaam voelen als je in gezelschap bent met je vrienden of familieleden? Wij hebben uitgezocht wat de verschillen zijn tussen alleen en eenzaam zijn.

  1. Je alleen voelen zegt iets over het aantal mensen rondom jou (objectieve weergave van de werkelijkheid), terwijl eenzaamheid een gevoel van isolatie uitdrukt (subjectieve weergave van de werkelijkheid).
  2. Je alleen voelen kan perfect in samenhang gaan met een gevoel van geluk. Bepaalde mensen vinden het juist enorm fijn om activiteiten zelfstandig te doen. Je eenzaam voelen in combinatie met geluk komen in combinatie zelden voor.
  3. Als je alleen bent kun je genieten van activiteiten die je alleen kunt doen, zoals hardlopen. Je eenzaam voelen zal daarentegen nooit een meerwaarde hebben als je jouw favoriete hobby of activiteit uitvoert.
  4. Ben je alleen in huis of op een andere locatie? Dit heeft geen nadelige bijwerkingen. Eenzaamheid geeft een gevoel van verwarring, slapenloosheid en depressieverschijnselen.
  5. Als je alleen bent, kan dit een manier om minder stressvol te zijn dan in een drukke wereld vol met (digitale) prikkels. Eenzaamheid gaat vaak gepaard met het aanmaken van stresshormonen.
  6. Alleen zijn heeft niets te maken met jouw persoonlijkheid, terwijl eenzaamheid meer gebruikelijk is bij mensen met weinig zelfvertrouwen. Dit komt omdat mensen met een laag zelfbeeld sneller denken dat ze de aandacht en vriendschap niet verdienen.
  7. Alleen zijn op zich kent geen gezondheidsrisico’s. Eenzaamheid is gelinkt aan een grotere kans op cardiovasculaire aandoeningen, alcohol- en druggebruik, Alzheimer en een slecht geheugen.

Zo zie je maar dat alleen en eenzaamheid totaal verschillend zijn. Eenzaamheid kan gevaarlijk zijn voor jouw gezondheid. Merk je bij jezelf gevoelens van eenzaamheid op, aarzel dan niet om dit aan je vrienden en/of familie te vertellen. Zie het gevoel van eenzaamheid als een signaal van je lichaam, een trigger om in actie te komen tegen een eenzaam gevoel.

Hoe eenzaamheid aanpakken bij ouderen?

De eenzaamheid van ouderen verminderen is wat lastiger dan bij jongere mensen. Dit komt vooral door het feit dat oudere mensen vaak minder mobiel zijn. Wanneer de persoon mentaal nog goed in staat is om te begrijpen hoe je moet omgaan met een computer of mobiel, dan is het zeker aan te raden om een mobiel aan te schaffen voor deze persoon. Hiervoor heb je speciale ouderen mobieltjes ter beschikking. Met deze mobiel kan er eenvoudig contact worden onderhouden met andere mensen en de persoon in kwestie.

Indien de persoon in kwestie wat minder mobiel is, dan is het van belang dat er vaak bezoek langs komt bij deze persoon. Je kan hierbij denken aan familie, een vriend(in) of huishoudelijke hulp. Ga bijvoorbeeld een klein stukje wandelen of rij ergens naar toe met de auto. Je zal verstelt staan hoe positief dit werkt op deze persoon.

Je hebt ook de keuze om diegene leuke te kopen om thuis te laten doen. Denk bijvoorbeeld aan schilderen op nummer of puzzelen. Je bent hier vaak al uren zoet mee en de persoon zal zich minder eenzaam voelen dan als diegene heel de dag zit te wachten op gezelschap.

Eenzaam hobby

Wanneer moet ik professionele hulp zoeken bij eenzaamheid?

Als je vreest eenzaam te worden of al aan eenzaamheid lijdt, aarzel dan niet om andere mensen om hulp te vragen. Voor veel mensen is eenzaamheid een taboe – we geven niet graag aan anderen toe dat we ons eenzaam voelen. Maar eenzaamheid is niets om je voor te schamen, en het is geen teken van zwakte. Daarom moet je over je gevoelens praten met mensen die je vertrouwt. Alleen als de mensen om je heen weten hoe je je voelt, kunnen ze je goed helpen.

Als je niemand hebt of als je erg veel last hebt van eenzaamheid, kun je ook professionele hulp zoeken. Psychische problemen kunnen bij iedereen voorkomen, ongeacht leeftijd, geslacht, opleiding of inkomen. Bij een acute problemen  is er sprake van verlies van innerlijk evenwicht, bijvoorbeeld wanneer de persoon geconfronteerd wordt met situaties of levensomstandigheden die niet verwerkt kunnen worden.

Als je symptomen opmerkt zoals lusteloosheid, hopeloosheid, verlies van interesse, depressieve stemming, paniek of een verminderd gevoel van eigenwaarde en het gevoel hebt dat je deze symptomen niet alleen aankunt, is het zinvol professionele hulp te zoeken. Je kan bijvoorbeeld een melding maken bij je huisarts en hier de vervolgplannen bespreken.

Soorten eenzaamheid

Er bestaan verschillende soorten eenzaamheid. Afhankelijk van het ervaren gemis wordt gesproken van emotionele of sociale eenzaamheid. Soms komt het tegelijk voor.

Emotionele eenzaamheid

Emotionele eenzaamheid komt naar voren als iemand een hechte, intieme band mist met één of meerdere personen. Meestal gaat het om de levenspartner. Er is een een behoefte naar emotioneel contact.

Sociale eenzaamheid

Sociale eenzaamheid draait om minder contact hebben met andere mensen dan je wenst. Denk aan het missen van vrienden, kennissen of collega’s. Het sociaal netwerk schiet tekort.

Overige soorten eenzaamheid

De laatste jaren wordt ook veel gesproken over existentiële eenzaamheid. Bij existentiële eenzaamheid gaat het over zingeving dan over je sociale contacten. Het wordt omschreven als een verloren en zwervend gevoel, geen eigen plek of rol in het leven kennen, een gevoel van zinloosheid.

Welke dieren zijn eenzaam?

De mens is een sociaal wezen, maar niet alle dieren zijn zo sociaal. Wij hebben een aantal diersoorten op een rijtje gezet die aan vrijwillige eenzaamheid doen.

Van landzoogdieren tot zeedieren, sommige soorten kiezen voor eenzaamheid; het ligt in hun aard. Alleen in bijzondere situaties vertrouwen zij op samenwerking – bijvoorbeeld als het gaat om het verkrijgen van voedsel.

1. Vogelbekdier

Australische vogelbekdieren brengen hun dagen door met het eten van krabben en planten van de bodem van rivieren, meren en beken of met rusten in hun hol. Ze genieten van het eenzaam zijn.

2. Jaguars

Jaguars zijn niet afhankelijk van andere grote katten. Ze jagen het liefst alleen, klimmen in bomen en vallen hun prooi van boven aan. Ze zoeken ook geen gezelschap tijdens het baden of vissen. Alleen om te paren komen de elegante dieren samen.

3. Panda’s

Panda’s zijn geboren solisten. De dieren brengen het grootste deel van de dag door met planten. Ze voeden zich tot 14 uur per dag met bamboe. In de lente, echter, gaan ze op zoek naar een potentiële partner. Hun sterk ontwikkelde reukzin helpt hen daarbij. Zoals veel andere eenzame dieren, blijven ze samen tijdens het paarseizoen.

4. Sneeuw luipaarden

Sneeuw luipaarden zijn solitaire roofdieren. Ze patrouilleren hun hele leven alleen door enorme gebieden. Alleen tijdens de paartijd en wanneer de moeders voor hun kroost zorgen, verschijnen ze samen.

5. IJsberen

IJsberen zijn solitaire dieren bij uitstek. Ze vinden het niet erg om een eenzaam leven te leiden. Pas als ze in het late voorjaar en de vroege zomer naar paringspartners zoeken, vormen ze een band. Het samenzijn duurt ongeveer een week, dan gaan de carnivoren weer uit elkaar. IJsberen zijn echter zeer sociaal als ze hun jongen grootbrengen.

6. Zeeschildpadden

Zeeschildpadden zijn klassieke eenlingen. Soms zwemmen ze honderdduizenden kilometers tussen voeder- en nestplaatsen. Alleen. Ze gaan slechts korte tijd met één andere schildpad samen, namelijk om te paren of te nestelen. De moeders verlaten snel hun nest en de eieren. Eenmaal uit het ei, beginnen de jongen aan een lange reis in de oceaan, waar ze vele jaren alleen blijven.

7. Blauwe vinvissen

Blauwe vinvissen zwemmen slechts af en toe in kleine groepen, maar vaker alleen of in paren. De eenzame reuzen zoeken een partner tijdens het paarseizoen en roepen elkaar van vele kilometers afstand toe met luid en stil gekreun en gejank.

Veelgestelde vragen

Hoe eenzaamheid verminderen bij ouderen?

Je hebt ook de keuze om diegene leuke te kopen om thuis te laten doen. Denk bijvoorbeeld aan schilderen op nummer of puzzelen. Je bent hier vaak al uren zoet mee en de persoon zal zich minder eenzaam voelen dan als diegene heel de dag zit te wachten op gezelschap.

Wanneer moet ik professionele hulp zoeken bij eenzaamheid?

Als je bang bent om eenzaam te worden of al aan eenzaamheid lijdt, aarzel dan niet om andere mensen om hulp te vragen. Voor veel mensen is eenzaamheid een taboe – we geven niet graag aan anderen toe dat we ons eenzaam voelen. Maar eenzaamheid is niets om je voor te schamen, en het is geen teken van zwakte. Daarom moet je over je gevoelens praten met mensen die je vertrouwt. Alleen als de mensen om je heen weten hoe je je voelt, kunnen ze je goed helpen.

Delen via social media:

Share on facebook
Facebook
Share on twitter
Twitter